Enigma
W końcu grudnia 1932 r., w dniach pomiędzy świętami Bożego Narodzenia a Nowym Rokiem, Marianowi Rejewskiemu, młodemu polskiemu matematykowi pracującemu, wraz Henrykiem Zygalskim i Jerzym Różyckim, nad dekryptażem niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma udało się odtworzyć zasady konstrukcji maszyny, co umożliwiło skuteczną kryptoanalizę generowanych przez nią szyfrów.
Rejewskiemu i jego kolegom z Biura Szyfrów II Oddziału Sztabu Generalnego WP udało się w ten sposób coś, co dotychczas, w powszechnym przekonaniu, było z kryptologicznego punktu widzenia niewykonalne – odtworzenie wszystkich elementów złożonego systemu kryptologicznego, w oparciu o obliczenia matematyczne, bez dostępu do samego systemu. Do tego czasu, do łamania szyfrów wykorzystywano wyłącznie metody lingwistyczne i statystyczne – jeszcze nigdy do kryptoanalizy nie wykorzystano matematyki. Marian Rejewski stał się autorem bodaj najbardziej spektakularnego przełomu w dziejach kryptoanalizy, a zastosowana przez niego metoda matematyczna stała się dla niektórych równaniem, które wygrało II wojnę światową. W każdym razie, bez złamania szyfrów Enigmy wojna prawdopodobnie musiałaby trwać znacznie dłużej, lądowanie aliantów w Europie byłoby możliwe dopiero gdzieś w okolicach 1946 r. – gdzie stałyby wtedy czołgi marszałka Żukowa łatwo można sobie wyobrazić.
Przez wiele lat po wojnie sukces polskich kryptologów był praktycznie nieznany, całą zasługę w złamaniu Enigmy przypisywano Brytyjczykom, którzy, zgodnie ze swoimi zwyczajami, ani myśleli dzielić się sławą z kimkolwiek. Dziś zasług polskich matematyków nikt nie śmie kwestionować, choć trzeba przyznać, że informacje o ich udziale w największym zwycięstwie wywiadowczym wszechczasów przebijało się do świadomości opinii publicznej bardzo wolno. Symbolicznym uwieńczeniem tego procesu było przyznanie całej trójce, po latach, w sierpniu 2014 r., prestiżowej nagrody Milestone Międzynarodowego Stowarzyszenia Inżynierów IEEE (wśród laureatów nagrody są tacy uczeni i wynalazcy jak Thomas Edison, Nikola Tesla czy Graham Bell).
Niezależnie jednak od tego, jak długo musieliśmy czekać na oddanie sprawiedliwości polskim kryptologom, to musimy pamiętać, że kryptoanaliza Enigmy była kolektywnym sukcesem aliantów: Francuzów, Polaków, Brytyjczyków, a na koniec Amerykanów. Zaczęło się od Francuzów, którym udało się pozyskać, przy pomocy zwerbowanego agenta, plany techniczne nowej maszyny szyfrującej. Plany budowy maszyny, a nawet sama handlowa wersja Enigmy, przechwycona (trochę przez przypadek) przez polski wywiad, okazały się jednak przydatne tylko w ograniczonym zakresie. Enigma została bowiem zaprojektowana zgodnie z podstawową zasadą projektowania dobrych narzędzi szyfrujących, a zasadą taką jest to, że przeciwnik zawsze pozna metodę szyfrowania. Projektanci Enigmy wykazaliby się zupełnym brakiem wyobraźni gdyby założyli, że żaden egzemplarz maszyny (a zbudowano ich od 40 000 do 200 000 ) nigdy nie dostanie się w ręce przeciwnika. Oczywiście robiono wszystko aby tak się nie stało, utrata chociażby jednej maszyny stanowiła wielkie ułatwienie dla atakujących, jednakże Enigma zaprojektowana została tak, że nawet przejęcie maszyny przez wroga wcale nie oznaczało złamania jej szyfru. Siła maszyny, tak samo zresztą jak i współczesnych algorytmów szyfrujących, oparta była na sile klucza szyfrującego, który był kluczem jednorazowym, użytym tylko raz, jego złamanie nie prowadziło wcale do złamania kolejnych, szyfrowanych innymi kluczami, wiadomości. Jeśli nawet atakującemu uda się złamać klucz szyfrujący, to jego kompromitacja nie musi zagrozić całemu systemowi, kolejna wiadomość jest już szyfrowana przy wykorzystaniu innego klucza.
W założeniu niemiecka Enigma była bardzo dobrym projektem kryptograficznym, jednakże w kryptografii, tak jak i w prawdziwym życiu, nie ma projektów doskonałych. Enigma należy do rodziny rotorowych elektromechanicznych maszyn szyfrujących, w której cześć mechaniczną stanowi standardowa 26 znakowa klawiatura i zbiór osadzonych na jednej osi kilku wirników (inaczej rotorów). Samo szyfrowanie odbywa się przez zamkniecie obwodu elektrycznego. Po wciśnięciu klawisza na klawiaturze prąd przepływa przez okablowanie poszczególnych wirników podświetlając jedną z liter alfabetu znajdującą się nad klawiaturą. Podświetlona litera była zaszyfrowaną wersją litery wybranej na klawiaturze. Obracanie się wirników po każdym naciśnięciu klawisza na klawiaturze pozwalało na szyfrowanie tekstu szyfrem polialfabetycznym (czyli takim, w którym każdą literę tekstu jawnego szyfrujemy innym powtórzeniem).
Kryptoanaliza Enigmy polegała na odtworzeniu wzoru, zgodnie z którym ustawienia poszczególnych wirników decydowały w jaki sposób prąd elektryczny przepływając przez okablowanie elementów maszyny przypisywał każdej literze wiadomości jej zaszyfrowany odpowiednik. Chodziło zatem o znalezienie klucza szyfrowania, wedle którego litera A z tekstu jawnego stawała się literą K szyfrogramu. Bez znajomości układu wirników oraz innych elementów maszyny (tzw. łącznicy czy reflektora) i bez znajomości ustawień obracających się wirników było to, jak się wydawało, niewykonalne.
Podstawowym problemem systemów takich jak system Enigmy, czyli kryptograficznych systemów symetrycznych z kluczem jednorazowym, jest dystrybucja kluczy służących do szyfrowania wiadomości. Jeśli klucz wpadnie w ręce przeciwnika ten odczyta zaszyfrowaną nim wiadomość. W przypadku szyfrowania symetrycznego, czyli takiego, w którym ten sam klucz służy zarówno do szyfrowania jak i do deszyfrowania wiadomości, zawsze trzeba się z tym liczyć. Skutki ewentualnej kompromitacji klucza możemy ograniczyć do minimum, kiedy do szyfrowania każdej wiadomości wykorzystamy inny klucz (stąd mowa o kluczu jednorazowym). W takim jednak przypadku, kiedy klucz jest za każdym razem inny, przed projektantem stoi trudne zadanie do wykonania. Musi rozwiązać on problem dostarczenia kluczy szyfrowania do adresata wiadomości tak aby on – i tylko on – mógł odczytać zaszyfrowaną wiadomość.
W Enigmie ten problem rozwiązano w sposób następujący. Klucz szyfrujący składał się z dwóch części. Pierwszy, zwany kluczem dziennym, drukowany był w książkach kodowych, wydawanych raz w miesiącu i zawierał ustawienia wirników oraz pierścieni maszyny. Kolejność wirników, ich ustawienie oraz ustawienie pierścieni były częścią klucza i jednocześnie było pierwszą czynnością szyfranta, który przystępując do szyfrowania wiadomości ustawiał je zgodnie z ustawieniami wskazanymi w książce kodowej. Jednak klucz dzienny nie mógł być kluczem szyfrującym, albowiem wszystkie depesze z jednego dnia byłby szyfrowane w ten sam sposób. Klucz szyfrowania nie byłby zatem kluczem jednorazowym, dlatego potrzebny był drugi element klucza. Nazwano go kluczem depeszy. Był to trzyliterowy, dowolny ciąg znaków, wybierany samodzielnie przez samego szyfranta – szyfrant wybierał dowolnie trzy znaki z klawiatury, wedle własnego uznania, co w konsekwencji okazało się poważnym błędem i choć nie był to błąd w konstrukcji samej maszyny, tylko klasyczny błąd użytkownika, to błąd o doniosłym znaczeniu. Jest bowiem naturalną, ludzką skłonnością wybieranie ciągów stereotypowych, wie o tym każdy z nas, wybierając hasła dostępu do różnych usług internetowych. Dokładnie tak samo postępowali niemieccy szyfranci wybierając stereotypowe ciągi znaków, takie jak AAA, WSX czy QAZ (wystarczy spojrzeć na klawiaturę aby zrozumieć o co chodzi). Z czasem zrozumiano błąd i surowo zakazano stosowania stereotypowych wyrażeń, było już jednak za późno, ponieważ Rejewski z kolegami już rozpoczęli swoje pierwsze ataki.
Ataki kryptograficzne Biura Szyfrów ułatwiał kolejny błąd projektantów Enigmy, tym razem wynikający z konieczności przekazania klucza depeszy do adresata wiadomości. Wyobraźmy sobie, że dowództwo chce przekazać jednostce na froncie zaszyfrowaną wiadomość. Operator maszyny szyfruje ją kluczem jednorazowym składającym się z dwóch elementów: z klucza dziennego odczytywanego w specjalnej książce kodowej (przypomnijmy, że klucz ten stanowił ustawienie w danym dniu wirników i pierścieni, operator ustawiał wirniki i pierścienie zgodnie z kluczem dziennym). Następnie szyfrant wybierał dowolny ciąg trzech znaków, które stanowiły klucz sesji. Adresat zaszyfrowanej wiadomości, czyli szyfrant jednostki frontowej, znał klucz dnia, odczytywał go z takiej samej książki kodowej i ustawiał wirniki oraz pierścienie maszyny w odczytanym z książki kodowej porządku. To było wykonanie dopiero połowy zadania, w jaki bowiem sposób operator Enigmy na froncie mógł poznać klucz depeszy, wybrany przecież przez szyfranta dowództwa w zupełnie arbitralny sposób?
Odpowiedź jest oczywista, musiał otrzymać go na początku depeszy, oczywiście w postaci zaszyfrowanej, przy wykorzystaniu samej Enigmy. I w tym miejscu dochodzimy do kolejnego błędu systemu kryptograficznego Enigmy, do błędu będącego – prawdopodobnie – skutkiem zbyt wielkiego zaufania w możliwości maszyny, do błędu, który po prostu musiał się zemścić. Tym błędem, zabójczym dla każdego kryptogramu, jest powtórzenie. Niska jakość transmisji radiowej w tamtych czasach, częste jej zakłócenia, mogły, o ile dotyczyły tej części transmisji, w którym przekazywano zaszyfrowany klucz depeszy, całkowicie uniemożliwić odczytanie całego kryptogramu. Aby temu zapobiec zadecydowano aby klucz depeszy za każdym razem, w każdej transmisji, powtarzać.
Musimy w tym momencie pamiętać, że pierwszą rzeczą, jakiej w kryptogramie szukają kryptoanalitycy to jakiekolwiek prawidłowości, a już poprzednicy Rejewskiego zauważyli, że każda transmisja zaczynała się od sześciu liter, które po prostu musiały mieć jakieś szczególne znaczenie. Taka prawidłowość wynikająca z powtórzenia klucza depeszy na samym początku wiadomości sama rzucała się w oczy. Marian Rejewski, student prof. Krygowskiego, specjalisty od teorii grup, przystąpił do analizy klucza depeszy przy wykorzystaniu teorii permutacji, co doprowadziło go to do interesującej obserwacji sposobu w jaki Enigma przekształca poszczególne litery klucza w litery szyfrogramu i odkrycia cyklicznego charakteru tych przekształceń. Zaprowadziło go to do matematycznego odtworzenia klucza depeszy w oparciu jedynie o jego własny kryptogram (czyli o jego zaszyfrowaną wersję). To były prawdziwe kryptograficzne czary: odtworzyć klucz szyfrowania bez znajomości zasadniczych elementów szyfrujących maszyny, ani bez znajomości tekstu jawnego. Odtworzenie a właściwie „wyliczenie” klucza depeszy przez Mariana Rejewskiego było wyczynem bez precedensu, nie pozwalało jeszcze jednak czytać niemieckich szyfrów. Rejewski miał już klucz ale nie miał jeszcze – jak to obrazowo ujął Marek Grajek, autor bodaj najlepszej książki o kryptoanalizie Enigmy w języku polskim – zamka do którego miałby ten klucz włożyć. Bez pełnej wiedzy na temat konstrukcji maszyny, bez dokładnej znajomości połączeń wirników, a szczególnie połączeń tak zwanej łącznicy, która była tym elementem konstrukcji maszyny, dodanym dopiero do w wersji wojskowej Enigmy, nie było mowy o rekonstrukcji tekstu jawnego, czyli odczytywaniu zaszyfrowanych wiadomości. W historii kryptoanalizy Enigmy można wyróżnić kilka nieoczekiwanych zwrotów akcji, wydarzeń, bardzo często przypadkowych, które dawały impuls toczącej się akcji, tak że ta przyspieszała w sposób budzący oszołomienie nawet jej uczestników. Co ciekawe, zazwyczaj zwrot taki następował w najbardziej odpowiednim momencie, dokładnie wtedy kiedy alianci znajdowali się w impasie, musimy bowiem cały czas pamiętać, że złamanie szyfrów Enigmy nie było wydarzeniem jednorazowym tylko prawdziwym kryptograficznym wyścigiem zbrojeń, w którym bronią były szyfry i metody ich łamania. Enigma była dobrą maszyną szyfrującą, jej projektanci nie ustrzegli się jednak błędów, alianci błędy te skrzętnie wykorzystywali, po pewnym czasie Niemcy orientowali się w pomyłce, błędy usuwali i cała zabawa zaczynała się na nowo. Takim nieoczekiwanym darem losu okazały się informacje dostarczone do Biura Szyfrów przez francuski wywiad.
W tym właśnie momencie, w każdej opowieści o złamaniu szyfrów Enigmy, wkracza na scenę bodaj jej najbardziej barwna postać – oficer wywiadu francuskiego Gustave Bertrand. Dzięki jego talentom wywiadowczym w ręce Francuzów wpada dokładny opis budowy maszyny wraz z instrukcją jej użytkowania. Materiały pozyskane przez Bertranda od zwerbowanego niemieckiego agenta o kryptonimie Asche nie zawierały jednak informacji najważniejszych – opisu połączeń między stykami wirników Enigmy. Dla francuskiego, a następnie brytyjskiego wywiadu, była to przeszkoda nie do pokonania (Francuzi nawet nie pochylili nad sprawą, Brytyjczycy owszem ale uznali, że nie dadzą rady). Z braku lepszego pomysłu Bertrand postanowił zwrócić się do Polaków, ci wykazali wielkie zainteresowanie i poprosili o jeszcze. Kolejna dostawa Bertranda zawierała to o co prosili – klucze z września i października i co bardzo ważne, zawierała opis ustawień łącznicy. Nowatorstwo metody Rejewskiego polegało na tym, że do rekonstrukcji elementów Enigmy użył matematyki, tej samej teorii permutacji, która tak dobrze spisała się w przypadku rekonstrukcji klucza sesji. Każdy element maszyny został w metodzie Rejewskiego potraktowany jako odrębna permutacja. W efekcie do rozwiązania pozostały tylko dwie niewiadome: ustawienia kabli łącznicy i przebieg połączeń w walcu wejściowym. W rozwiązaniu pierwszej pomogły informacje dostarczone przez Bertranda, w rozwiązaniu drugiej, niemieckie zamiłowanie do porządku. Przy ustawieniu połączeń pierwszego z wirników – Niemcy zastosowali, jak by inaczej, porządek alfabetyczny, co Rejowski odgadł, dając w ten sposób, kolejny dowód swojej wyjątkowej intuicji. W rekonstrukcji połączeń drugiego wirnika pomogły klucze z września i października, dzięki czemu wyliczenie ustawień trzeciego i czwartego walca odwracającego, tak zwanego reflektora, który okazał się chyba największym błędem konstrukcyjnym Enigmy. Ale o tym w następnej części.
O autorze artykułu
Ostatnie posty
Meritum15 czerwca 2015SEN KLASY ŚREDNIEJ
Meritum5 sierpnia 2014Enigma



