Samorządność zawodowa
Wystąpienie Dziekana Jarosława Z. Szymańskiego w dniu 12 listopada 2013r. w Senacie RP
Samorządność zawodów zaufania publicznego w społeczeństwie obywatelskim
Samorządność jest słowem, które w nowożytnej historii Polski zawiera bardzo silny ładunek konotacji historycznych i emocji związanych wprost z okresem walki o niezależny i samorządny związek zawodowy Solidarność oraz z działaniami opozycji demokratycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku zmierzających do przywrócenia Polsce suwerenności i zbudowania demokratycznego państwa.
Nadzieje te spełniły się. W Konstytucji Rzeczypospolitej z 1997r. Naród stał się suwerenem, a poszanowanie i ochronę godności obywatela – przyrodzonej i niezbywalnej – wskazano jako obowiązek władz publicznych. Przywrócono samorząd terytorialny, uczestniczący w sprawowaniu władzy publicznej, konstytucyjną zasadą stała się decentralizacja władzy publicznej. W tej filozofii państwa swe miejsce znalazły też samorządy zawodowe.
Samorządność zawodowa została wprowadzona w Konstytucji jako cecha konstytutywna dla pojęcia zawodów zaufania publicznego, które po myśli art. 17 ust. 1 Konstytucji wykonują część władzy publicznej w ramach realizacji zasady pomocniczości wobec organów państwa.
Pojęcie społeczeństwa obywatelskiego chociaż nie jest pojęciem normatywnym, a wypracowanym przez język środków komunikacji społecznej i polityki, nade wszystko zaś silnego nurtu filozoficznego, którego początków szukać należy już u Arystotelesa, jest ono integralnie związane z pojęciem demokratycznego państwa prawnego i zakłada standardy wyższe niż pojęcie systemu demokratycznego, wzbogacając tenże o kategorię twórczej aktywności obywateli w sprawach publicznych, której demokratyczne państwo winno sprzyjać. Za społeczeństwo obywatelskie uznaje się współcześnie takie, w którym:
- a) suwerenem władzy jest naród sprawujący ją przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio,
- b) władza działa w granicach i na podstawie prawa,
- c) system źródeł prawa uwzględnia interesy obywateli,
- d) istnieje prawny system ochrony praw i wolności obywateli,
- e) funkcjonują instytucje gwarantujące przestrzeganie praw (np. Trybunał Konstytucyjny, Rzecznik Praw Obywatelskich),
- f) zapewnia się obywatelom możliwość uczestniczenia w życiu społecznym, istnieją prawne gwarancje tworzenia organizacji wyrażających interesy obywateli.
Istotą nade wszystko pozostaje przekonanie, że to nie władza jest źródłem praw człowieka i obywatela, ale jednostka i jej godność, a to przekonanie zmienia w sposób najistotniejszy model, który konstytucyjnie i praktycznie istniał do roku 1989, czyniący z państwa instytucję najważniejszą, górującą nad obywatelem i wyznaczającą zakres przysługujących mu praw. Jeżeli przyjmiemy, iż fundamentem systemów demokratycznych są demokratyczne, wolne wybory do parlamentów oraz organów samorządu terytorialnego, rozdział władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej oraz demokratyczna kontrola nie tylko opinii publicznej, ale kontrola instytucjonalna i systemowa wybranych demokratycznie organów władzy, to niewątpliwie pojęcie społeczeństwa obywatelskiego łączy się z upowszechnieniem aktywności publicznej obywateli i umożliwieniem obywatelom uczestnictwa w wykonywaniu zadań publicznych oraz upowszechnieniem procesów decyzyjnych w państwie. Społeczeństwo obywatelskie to społeczeństwo dynamiczne, przede wszystkim w aspekcie własnej inicjatywy i aktywności w podejmowaniu decyzji poprzez instytucje formalne, jak również struktury, czy akcje powoływane przez obywateli ad hoc.
Art. 17 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi podstawę prawno-ustrojową istnienia w porządku państwowym Rzeczypospolitej samorządności zawodowej zawodów zaufania publicznego.
„ W drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonywujące zawody zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony ”.
Ratio legis tego przepisu było stworzenie samorządów zawodowych jako zdecentralizowanego komponentu administracji publicznej, któremu powierzono rolę pomocniczą w wykonywaniu władztwa dla realizacji zadań publicznych zarówno dla członków samorządów, jako tzw. korporacji prawa publicznego, jak również dla dobra wszystkich obywateli, czyli szeroko pojętego interesu publicznego. Z kategorii interesu publicznego wynika zakres regulacyjny kompetencji samorządów zawodowych, które winny sprowadzać się przede wszystkim do :
- wpływu na wstępowanie do samorządów zawodowych nowych członków,
- dbałości o szkolenia profesjonalne członków danej grupy zawodowej zorganizowanej w samorząd , w tym również o permanentne podnoszenie poziomu profesjonalnego i doskonalenie zawodowe,
- ustalanie standardów wykonywania zawodów, przede wszystkim etycznych,
- kontrola profesjonalnej i etycznej jakości dostarczanych społeczeństwu usług.
Generalnie wprowadzenie do Konstytucji RP samorządów zawodów zaufania publicznego było wyrazem kreowania zaufania obywateli do określonego zawodu ze względu na jego istotną rolę społeczną i znaczenie ustrojowe.
Dla wykonywania swojej ustrojowej roli przez samorządy zawodów zaufania publicznego, tj. realizacji – zgodnie z zasadą pomocniczości – zadań publicznych zleconych im przez państwo, warunkiem sine qua non jest zapewnienie samorządom pewnej autonomiczności i samodzielności w wykonywaniu powyższych zadań. Tak oto w wypełnianiu podstawowej funkcji państwa jaką jest wymiar sprawiedliwości przed sędzią, który orzeka w imieniu Rzeczpospolitej staje adwokat, członek samorządu zawodowego, więc nie instytucji państwowej, którego zadaniem jest obrona interesu obywatela, często zagrożonego właśnie przez wadliwe posunięcia władzy państwowej i naruszenia praw. Nie sposób nie dostrzec w tym pozycji zawodowej oraz ustrojowej pełnomocników i szczególnej roli realnego przestrzegania wartości konstytucyjnych.
W opisanym powyżej kontekście szczególnego znaczenia nabiera potrzeba niezależności samorządu adwokackiego. Zgodnie art. 1 ust. 1 ustawy prawo o adwokaturze z dnia 26.05.1982r. z późn. zm. do zadań ustrojowych adwokatury należy m.in. współdziałanie w ochronie praw i wolności obywatelskich. Gwarancją realizacji wartości ustrojowych i aksjologicznych przez adwokaturę jest jej niezależność od władzy wykonawczej, przede wszystkim od Ministra Sprawiedliwości i oddzielnej już roli Prokuratury.
Niestety – ten idealny model wypaczają zmiany ustawodawcze, które począwszy od 2005r. zmierzają wprost do ograniczenia samorządności zawodowej poprzez systematyczne, wynikające z doraźnych celów politycznych, redukowanie kompetencji samorządów zawodów zaufania publicznego. Jest to wyrazem tendencji centralistycznych ponad podziałami polityczno – formacyjnymi, wbrew retoryce składanych deklaracji politycznych, ale też gwarancjom konstytucyjnym i modelowi ustrojowemu państwa prawnego i społeczeństwa obywatelskiego.
Przykładami powyższej tendencji jest ograniczenie roli samorządów zawodów prawniczych, m.in. samorządu adwokackiego, któremu odebrano bezpośredni wpływ na przeprowadzanie egzaminów wstępnych na aplikację adwokacką, czy też deprecjacja aplikacji adwokackiej i egzaminu adwokackiego, jako koniecznych warunków uzyskania tytułu adwokata i wykonywania zawodu poprzez niczym nieusprawiedliwione poszerzenie pozaaplikacyjnych dróg do zawodu np. umożliwienie doktorom nauk prawnych wpisu na listę adwokatów bez odbycia aplikacji i złożenia egzaminu adwokackiego, czy też wprowadzenie zamiast aplikacji adwokackiej wymogu czterech lat pracy, w ramach tzw. ogólnej praktyki przy stosowaniu prawa, np. pracy w urzędzie administracji jako referent.
W chwili obecnej przedstawiciele niektórych sił politycznych w parlamencie chcieliby również ograniczyć samorządność zawodową poprzez odebranie samorządom prawniczym sądownictwa dyscyplinarnego i stworzenie wspólnego państwowego sądownictwa dyscyplinarnego dla wszystkich zawodów prawniczych, a więc dla sędziów, prokuratorów, komorników, notariuszy, adwokatów, radców prawnych. Projekt powyższy jest pozbawiony rozumnego rozróżnienia kilku podstawowych różnic, a mianowicie, iż nie mogą podlegać kognicji takiego sądu przedstawiciele zawodów będących funkcjonariuszami publicznymi, jak np. sędziowie i prokuratorzy na równi z podmiotami nie mającymi takiego szczególnego statusu, jak adwokaci, czy radcy prawni. Nie mogą oni podlegać również odpowiedzialności dyscyplinarnej wspólnego sądu ze względu na specyficzne, niebywale odmienne zasady etyk zawodowych, zdeterminowane ich całkowicie odmienną rolą ustrojową i społeczną. Tego rodzaju pomysły legislacyjne polityków spowodowałyby sprowadzenie np. samorządu adwokackiego do funkcji kadłubowej, w której jedyną kompetencją samorządową byłoby szkolenie aplikantów.
Zachodzi aksjologiczna i doktrynalna sprzeczność pomiędzy praktyką polityczną rządzących a istotą społeczeństwa obywatelskiego, dla bytu którego samorządność terytorialna oraz zawodowa są wartościami konstytutywnymi. Władza wykonawcza, jako władza sensu stricte polityczna niechętnie dzieli się „ władzą ” z obywatelami, w szczególności gdy wykazują oni wysoki stopień instytucjonalnej samoorganizacji i autonomii, jak w wypadku samorządów zawodowych. Jednak w obecnym stanie tzw. zmian „postderegulacyjnych” można postawić pytanie o ich zgodność z Konstytucją RP oraz deklarowanymi wartościami społeczeństwa obywatelskiego. Zmiany deregulacyjne zostały przeprowadzone poza rzetelnymi konsultacjami społecznymi z przedstawicielami samorządów zawodów zaufania publicznego oraz z naruszeniem profesjonalnego pod względem merytorycznym porządku legislacyjnego izby niższej parlamentu RP poprzez powołanie w tym celu speckomisji i oderwanie prac sejmowych na tym poziomie od komisji merytorycznych. Nie znaleziono żadnego kompromisu jako sposobu rozwiązywania problemów społecznych w demokratycznej kulturze politycznej pomiędzy celami społecznymi jak upowszechnienie dostępu do studiów wyższych, którego jednak następstwem stała się nadprodukcja absolwentów uczelni wyższych, których kondycja intelektualna często pozostawia wiele do życzenia i strukturalne bezrobocie w tej grupie społecznej, a wymogiem i oczywistą społeczną potrzebą spełniania przez absolwentów wysokich kryteriów merytorycznych i intelektualnych.
Interes publiczny nie jest realizowany w produkcji jak największej liczby prawników świadczących usługi prawne, ale polega na zapewnieniu, szczególnie wśród prawników związanych z wymiarem sprawiedliwości oraz bezpieczeństwem obrotu prawnego najwyższego poziomu profesjonalnego w świadczeniu usługi oraz wysokich standardów deontologii zawodowej.
Jednym z obowiązków państwa jest zagwarantowanie obywatelom, obok bezpieczeństwa osobistego, zdrowotnego, również bezpieczeństwa obrotu prawnego poprzez zapewnienie we współdziałaniu z samorządami, a nie w opozycji do nich, najwyższego merytorycznego i etycznego poziomu prawników. W tym kontekście nie do zaakceptowania jest filozofia wyrażana słowami byłego ministra sprawiedliwości, iż o usługach prawnych ma decydować rynek oraz asekuracja ubezpieczeniowa w zakresie odpowiedzialności cywilnej prawników na wypadek szkód. Tego rodzaju podejście stanowi całkowite niezrozumienie funkcji wymiaru sprawiedliwości w państwie, roli związanych z nim zawodów prawniczych i samej funkcji obrotu prawnego oraz jest zaprzeczeniem interesu publicznego, podobnie jak sprzeczne z interesem publicznym byłoby takie podejście do usług medycznych w ramach systemu ochrony zdrowia.
W chwili obecnej stoimy na rozdrożu wobec rysującego się wyboru ustrojowego pomiędzy koncepcjami wyrażanymi przez istotne siły polityczne, jak zmiana Konstytucji RP i wykreślenie art. 17 a zatem budowa państwa centralistycznego albo przywrócenie – po okresie populistycznej i antyprofesjonalnej deregulacji – znaczenia i roli istniejących instytucji ustawowych, budujących samorządność zawodową ergo społeczny porządek obywatelski w demokratycznym państwie prawnym.
O autorze artykułu
Ostatnie posty
Wydanie 7310 stycznia 2022Zmiany w aplikacji adwokackiej będą dotyczyć wzmocnienia szkolenia umiejętności miękkich
Lifestyle10 stycznia 2022Adwokatura CUP 2021
Aktualności16 października 2020Prawobieżni
Aktualności10 października 2020Międzynarodowy Dzień Mediacji
